Try Wonders for free
Literatür taraması (alanyazın taraması), araştırma konunuzla ilgili daha önce ne yapıldığını ortaya koyduğunuz çalışmadır. İyi bir tarama, okuyucuya üç şeyi gösterir: Bu konuda ne biliniyor, araştırmacılar nerede ayrışıyor ve ne eksik. Bu rehber süreci aramadan yazıma kadar yedi adımda anlatır. İngilizce, hakemli dergilerden örnekler içeren sürümü: How to Start a Literature Review.
Literatür taraması ne işe yarar?
- Konunuzu sınırlar ve araştırma sorunuzu netleştirir.
- Aynı çalışmayı farkında olmadan tekrarlamanızı önler.
- Kuramsal çerçevenizi ve yönteminizi dayandıracağınız çalışmaları belirler.
- Alandaki boşluğu göstererek çalışmanızın neden gerekli olduğunu temellendirir.
- Tartışma bölümünde bulgularınızı karşılaştıracağınız çalışmaları hazırlar.
Adım 1: Konuyu sınırlayın
"Uzaktan eğitim" bir konu alanıdır, bir tarama sorusu değildir. Şu ögeleri belirleyin: hangi grup, hangi değişkenler, hangi bağlam, hangi yıllar. Örnek: "2015 sonrasında yükseköğretimde uzaktan eğitimde öğrenci katılımını etkileyen öğretim elemanı davranışları."
Adım 2: Anahtar sözcükleri çıkarın
Soruyu kavramlara bölün ve her kavram için eş anlamlıları, üst ve alt kavramları ve İngilizce karşılıkları listeleyin.
| Kavram 1 | Kavram 2 | Kavram 3 |
|---|---|---|
| uzaktan eğitim | öğrenci katılımı | yükseköğretim |
| çevrim içi öğrenme | derse katılım | üniversite öğrencileri |
| e-öğrenme | bağlılık | lisans öğrencileri |
| distance education | student engagement | higher education |
| online learning | student participation | university students |
| e-learning | learner engagement | undergraduates |
Doğru terimleri bulmak için konuyla ilgili bir derleme makalesinin anahtar sözcüklerine, veri tabanlarının konu başlıklarına (ERIC Thesaurus, PubMed'de MeSH) ve YÖK Tez Merkezi'ndeki dizin terimlerine bakın.
Adım 3: Arama sorgusunu kurun
| Araç | İşlevi | Örnek |
|---|---|---|
| OR (VEYA) | Aynı kavramın eş anlamlılarını birleştirir, sonucu genişletir | "distance education" OR "online learning" |
| AND (VE) | Farklı kavramları birleştirir, sonucu daraltır | "online learning" AND "student engagement" |
| NOT (DEĞİL) | Dışlar. İlgili sonuçları da eleyebileceği için dikkatli kullanın | engagement NOT marketing |
| Tırnak işareti | Sözcükleri yan yana ve aynı sırayla arar | "student engagement" |
| Yıldız (*) | Sözcüğün bütün eklerini bulur | engag* : engage, engaged, engagement |
| Parantez | İşlem sırasını belirler | (A OR B) AND (C OR D) |
("distance education" OR "online learning" OR "e-learning") AND ("student engagement" OR "student participation") AND ("higher education" OR universit*)
Çok fazla sonuç çıkıyorsa aramayı başlık ve özet alanlarıyla sınırlayın, yıl aralığını daraltın ya da bir kavram daha ekleyin. Çok az sonuç çıkıyorsa eş anlamlı ekleyin, yıldız kullanın ya da bir kavramı çıkarın. Türkçe aramalarda ek alan sözcükler sorun yaratabildiği için yıldız özellikle yararlıdır: katılım* araması katılımı, katılımın, katılımcı biçimlerini de bulur.
Adım 4: Doğru yerde arayın
Türkçe yayınlar için
| Kaynak | Yürüten kurum | Ne bulunur? |
|---|---|---|
| YÖK Ulusal Tez Merkezi | Yükseköğretim Kurulu | Türkiye'de tamamlanan yüksek lisans, doktora, sanatta yeterlik ve uzmanlık tezleri. Gelişmiş aramada başlık, özet, dizin terimi, üniversite ve yıla göre süzülebilir. |
| TR Dizin | TÜBİTAK ULAKBİM | Belirli ölçütlere göre seçilmiş Türkiye adresli hakemli dergilerdeki makaleler |
| DergiPark | TÜBİTAK ULAKBİM | Türkiye'de yayımlanan akademik dergilere ev sahipliği yapan platform. Açık erişimlidir. TR Dizin'de yer almayan dergileri de içerir, bu nedenle derginin niteliğine ayrıca bakın. |
| Üniversite kütüphanesi kataloğu ve keşif aracı | Üniversiteniz | Basılı kitaplar, e-kitaplar ve abone olunan veri tabanlarının ortak araması |
| TO-KAT Ulusal Toplu Katalog | TÜBİTAK ULAKBİM | Türkiye'deki üniversite kütüphanelerinin ortak kataloğu. Kitap başka bir kütüphanedeyse kütüphaneler arası ödünç isteyebilirsiniz. |
Uluslararası yayınlar için
| Alan | Veri tabanları |
|---|---|
| Çok disiplinli | Web of Science, Scopus, Google Akademik |
| Eğitim | ERIC, Education Source |
| Psikoloji | APA PsycInfo, PubMed |
| Sağlık ve hemşirelik | PubMed, CINAHL, Cochrane Library |
| İşletme ve ekonomi | Business Source, EconLit, ABI/INFORM |
| Mühendislik ve bilgisayar | IEEE Xplore, ACM Digital Library, Scopus |
| Sosyal ve beşerî bilimler | JSTOR, SocINDEX, MLA International Bibliography |
| Tezler | ProQuest Dissertations and Theses |
Türkiye'deki üniversiteler bu veri tabanlarının çoğuna TÜBİTAK ULAKBİM'in EKUAL lisansları ve kendi abonelikleri üzerinden erişir. Hangi veri tabanlarına erişebildiğinizi kütüphanenizin veri tabanları sayfasından görebilirsiniz. Kampüs dışından erişim için çoğu üniversite vekil sunucu (proxy) ya da VPN ayarı ister. ERIC ve PubMed herkese açıktır.
Google Akademik başlangıç için iyidir ama tek başına yeterli değildir: Neyi taradığı ve sonuçları nasıl sıraladığı belli değildir, hakemli olmayan belgeleri de gösterir ve süzme olanakları sınırlıdır.
Adım 5: Kartopu yöntemiyle genişletin
İyi bir kaynak bulduğunuzda, tercihen güncel bir derleme ya da meta-analiz, iki yöne gidin:
- Geriye doğru: Kaynakçasındaki çalışmalar sizi alanın temel yayınlarına götürür.
- İleriye doğru: Google Akademik'teki "Alıntılanma sayısı" bağlantısı ya da Web of Science ve Scopus'taki atıf listeleri, o çalışmayı kullanan yeni yayınları gösterir.
Yalnızca bu yöntemle yetinirseniz aynı çevrenin birbirine atıf yapan yayınları içinde kalabilirsiniz. Kartopu, veri tabanı aramasını tamamlar, yerini almaz.
Adım 6: Değerlendirin ve kaydedin
Kaynağı değerlendirme
- Nerede yayımlandı? Hakemli dergi, akademik yayınevi, tez ya da künyesi belirsiz bir web sitesi mi?
- Dergi hangi dizinlerde taranıyor? TR Dizin, Web of Science (SSCI, SCI-E, AHCI, ESCI), Scopus.
- Yöntem sağlam mı? Örneklem, veri toplama aracı ve sınırlılıklar özette değil yöntem bölümünde yazar.
- Güncel mi? Hızlı değişen alanlarda son beş ila on yıl öne çıkar. Kuramsal temel için klasik çalışmalar geçerliliğini korur.
- Yağmacı dergi olabilir mi? Çok hızlı kabul, belirsiz hakemlik süreci ve tanınmayan dizin adları uyarı işaretidir.
Yüksek lisans tezleri Türkiye bağlamı için değerli veri sunar, ancak hakemli makale ve doktora tezleriyle aynı ağırlıkta değildir. Ders notları, bloglar ve ansiklopedi maddeleri yön bulmak içindir, taramanın dayanağı olamaz.
Sentez tablosu
Okuduğunuz her çalışmayı aynı başlıklarla bir tabloya işleyin. Aşağıdaki dört çalışma gerçektir; amaç, yöntem ve bulgu sütunları çalışmaların özetlerinden alınmıştır (künyeler Kaynaklar bölümünde, 22 Eylül 2026'da doğrulandı). "Sınırlılık" ve "Çalışmamla ilişkisi" sütunları örnek bir öğrencinin kendi değerlendirmesidir ve çalışmaların kendisinde böyle yazmaz.
| Çalışma | Amaç | Yöntem ve örneklem | Temel bulgu | Sınırlılık | Çalışmamla ilişkisi |
|---|---|---|---|---|---|
| Bond vd. (2020) | Eğitim teknolojisi ve öğrenci bağlılığı alanyazınının haritası | Sistematik kanıt haritası, 2007–2016 arasında yayımlanmış 243 çalışma | Çalışmaların çoğu ABD ve Birleşik Krallık kaynaklı; en sık belirlenen boyut davranışsal bağlılık; çalışmaların azı bağlılığı tanımlıyor, yarısından azı bir kurama dayanıyor | 2016'ya kadar, Küresel Güney'den az çalışma | Bölümün çıkış noktası ve kavram tanımı sorununun kanıtı |
| Bilir Koca ve Karadağ (2024) | Türkiye'de öğrenci bağlılığının düzeyi | Tarama modeli, tabakalı örnekleme, 11 devlet üniversitesinde 3.093 lisans öğrencisi | Bağlılık puanları orta düzeyde; kişisel ve üniversite deneyimi özelliklerine göre anlamlı farklar var | Kesitsel, öz bildirim | Türkiye bağlamında temel karşılaştırma çalışması |
| Fidan (2022) | Uzaktan eğitimde duygular, hazır bulunuşluk, üstbiliş ve bağlılık ilişkisi | Doktora tezi, bir devlet üniversitesinde 1.601 öğrenci, model testi | Öğrenciler katılmadıkları etkinliklerde en çok sıkılma, katıldıkları etkinliklerde ilgi ve merak yaşıyor; çevrimiçi öğrenmeye hazır bulunuşluk duyguların bağlılığa etkisine aracılık ediyor | Tek üniversite, kesitsel | Katılımın duygusal boyutunu açıklıyor |
| Bayrak (2018) | Karma öğrenme ortamında akademik erteleme ve öz düzenleme | 65 BÖTE öğrencisi, ölçekler ve öğrenme yönetim sistemi kayıtları | Erteleme eğilimi düşük ve orta düzeyde olan öğrencilerin ödev gönderim sürelerinde anlamlı fark yok; erteleme eğilimi düşük öğrenciler öz düzenlemenin amaç belirleme, zaman yönetimi, ortamı yapılandırma ve yardım arama boyutlarında daha yüksek puan alıyor. Yazarın sonucu: gönderim süresi tek başına erteleme göstergesi sayılmamalı | 65 öğrenci, tek ders | Davranış verisiyle öz bildirimin ayrıştığı nokta |
Tabloyu sütun sütun okuduğunuzda paragraflarınız ortaya çıkar: Bulgular nerede örtüşüyor, nerede çelişiyor ve çelişki yöntem ya da örneklem farkıyla açıklanabiliyor mu?
Kaynakları bulduğunuz anda bir atıf yönetim programına (Zotero, Mendeley, EndNote) PDF'i ve kısa bir notla birlikte kaydedin. Hangi veri tabanında hangi sorguyla kaç sonuç bulduğunuzu da tarihiyle not alın. Sistematik derlemede bu kayıt zorunludur, diğer çalışmalarda aynı aramayı yeniden yapmaktan kurtarır.
Adım 7: Bölümü yazın
Düzen seçenekleri
| Düzen | Ne zaman uygundur? |
|---|---|
| Tematik | Alanyazın birkaç alt konuya ayrılıyorsa. En sık kullanılan ve çoğunlukla en iyi seçenektir. |
| Kronolojik | Alan belirgin dönemlerden geçmişse. Yıl yıl sıralamaya dönüşmemesine dikkat edin. |
| Yönteme göre | Bulgular kullanılan yönteme göre değişiyorsa: nicel, nitel, karma. |
| Kuramsal yaklaşımlara göre | Alanda birbirine karşı konumlanan yaklaşımlar varsa. |
Türkiye'deki tezlerde yaygın olan düzen, önce kavramsal ya da kuramsal çerçeveyi, ardından "İlgili Araştırmalar" başlığı altında yurt içi ve yurt dışı çalışmaları vermektir. Enstitünüz bu düzeni istiyorsa uyun, ancak "İlgili Araştırmalar" bölümünü çalışma çalışma özetlemek yerine yine temalara göre kurun. Yurt içi ve yurt dışı ayrımı yerine bulguya göre gruplamak, Türkiye'deki bulguların uluslararası bulgularla örtüşüp örtüşmediğini göstermenizi sağlar.
Huni yapısı
Bölüm genelden özele ilerler: önce geniş ve yerleşik bilgi, sonra sizin sorunuza yakın çalışmalar, en sonda henüz yanıtlanmamış soru. Her alt bölümü, o bölümden çıkan sonucu söyleyen bir cümleyle kapatın.
Özetleme değil sentez
Kaçınılması gereken yazım:
Bond vd. (2020), 2007–2016 arasında yayımlanmış 243 çalışmayı haritalamış ve en sık belirlenen boyutun davranışsal bağlılık olduğunu bulmuştur. Bilir Koca ve Karadağ (2024), 11 devlet üniversitesinde 3.093 lisans öğrencisiyle çalışmış ve bağlılık puanlarının orta düzeyde olduğunu bulmuştur. Fidan (2022), 1.601 öğrenciyle çalışmış ve çevrimiçi öğrenmeye hazır bulunuşluğun duyguların bağlılığa etkisine aracılık ettiğini belirlemiştir.
Her cümlenin öznesi bir çalışmadır ve aralarındaki ilişkiyi kurmak okuyucuya bırakılmıştır. Aynı içerik sentezlenerek şöyle yazılabilir:
Öğrenci bağlılığı alanyazınında ölçülen boyut çoğunlukla davranışsaldır: 243 çalışmayı haritalayan kanıt haritasında en sık belirlenen boyut davranışsal bağlılık olmuş, çalışmaların azı bağlılığı tanımlamış ve yarısından azı bir kurama dayanmıştır (Bond vd., 2020). Türkiye'de 11 devlet üniversitesinde yapılan ulusal ölçekli bir tarama, lisans öğrencilerinin bağlılık puanlarını orta düzeyde bulmuş ve bu puanların kişisel ve üniversite deneyimine göre anlamlı biçimde farklılaştığını göstermiştir (Bilir Koca ve Karadağ, 2024). Uzaktan eğitim ortamlarına odaklanan bir model çalışması ise bağlılığın duygusal yanını öne çıkarır: Öğrenciler katılmadıkları etkinliklerde en çok sıkılma, katıldıkları etkinliklerde ilgi ve merak yaşamakta, çevrimiçi öğrenmeye hazır bulunuşluk da duyguların bağlılık üzerindeki etkisine aracılık etmektedir (Fidan, 2022). Öz bildirime dayanan bu ölçümlerin davranış verisiyle her zaman örtüşmediğini gösteren bulgular da vardır: Karma bir derste erteleme eğilimi düşük ve orta düzeyde olan öğrencilerin ödev gönderim süreleri arasında anlamlı bir fark bulunmamış, yazar da gönderim süresinin tek başına bir erteleme göstergesi sayılmaması gerektiği sonucuna varmıştır (Bayrak, 2018).
Burada cümlelerin öznesi bulgulardır, çalışmalar kanıt olarak parantez içindedir. Paragraf örtüşmeyi, ayrışmayı ve ölçüm sorununu sırayla verir. Her iki örnekteki çalışmalar da gerçektir, ancak dört çalışmadan bir alanyazın çıkarılmaz: kendi bölümünüzde bu iş, tam bir tarama ve makalelerin tam metinleri üzerinden yapılır.
Kalıp ifadeler
Ortak bulguları belirtmek için
- Alanyazında ... konusunda görüş birliği bulunmaktadır.
- Çok sayıda çalışma ... olduğunu ortaya koymuştur.
- Bu bulgu farklı örneklemlerde de doğrulanmıştır.
Ayrışan bulguları belirtmek için
- Buna karşın ... çalışmasında farklı bir sonuca ulaşılmıştır.
- Bulgular bu noktada tutarlı değildir: ... iken ...
- Bu farklılık, örneklemin ... olmasından kaynaklanıyor olabilir.
Eleştirel değerlendirme için
- Ancak bu çalışmaların çoğu kesitsel desene dayanmaktadır.
- Bulguların ... bağlamına genellenebilirliği sınırlıdır.
- Ölçme aracının ... açısından sınırlılıkları bulunmaktadır.
Boşluğu ve kendi çalışmanızı belirtmek için
- ... konusunda yapılmış çalışma sayısı oldukça sınırlıdır.
- Türkiye bağlamında ... ilişkisini boylamsal olarak inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır.
- Bu çalışma, ... inceleyerek alanyazındaki bu boşluğa katkı sunmayı amaçlamaktadır.
"Rastlanmamıştır" derken ölçülü olun: Hangi veri tabanlarını hangi tarihte taradığınızı belirtmek iddianızı güçlendirir.
Atıf ve alıntı
Literatür taramasında doğrudan alıntı azdır, neredeyse her şey kendi cümlelerinizle aktarılır ve her aktarım atıf gerektirir. Kurallar için: Metin içi atıf ve alıntı nasıl yapılır ve APA 7 kaynakça nasıl yazılır. Başka bir çalışmanın alanyazın bölümünden öğrendiğiniz bir bulguyu, özgün çalışmayı okumadan aktarmayın.
Yapay zekâ araçları
Yapay zekâ, kaynak bulma ve okuduklarınızı düzenleme aşamalarını hızlandırabilir. Okumanın ve değerlendirmenin yerini tutmaz. YÖK'ün 2024 tarihli etik rehberi şeffaflık, özen ve hesap verebilirlik ilkelerini vurgular: Kullandığınız aracı beyan eder, her bilgiyi özgün kaynaktan doğrular ve metnin sorumluluğunu üstlenirsiniz. Ayrıntılar: Yapay zekâ araçlarına atıf (APA 7).
Sık yapılan hatalar
- Çalışmaları tek tek özetlemek. En yaygın hatadır.
- Yalnızca özetleri okumak. Yöntem ve sınırlılıklar özette yer almaz.
- Yalnızca Türkçe ya da yalnızca tek bir veri tabanında aramak.
- Eleştirel değerlendirme yapmamak. Her bulguyu eşit ağırlıkta sunmak.
- Çok geniş başlamak. Asıl konuya gelmeden sayfalarca genel bilgi vermek.
- Boşluğu göstermeden bölümü bitirmek.
- İkincil kaynaktan, okumuş gibi aktarmak.
- Tartışma bölümünde, alanyazın bölümünde hiç geçmeyen çalışmalara başvurmak.
- Sohbet robotunun önerdiği kaynakları doğrulamadan kullanmak.
Kaynaklar
Sentez tablosunda ve örnek paragraflarda geçen çalışmalar:
- Bond, M., Buntins, K., Bedenlier, S., Zawacki-Richter, O. ve Kerres, M. (2020). Mapping research in student engagement and educational technology in higher education: A systematic evidence map. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 17, Makale 2. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0176-8
- Bilir Koca, B. ve Karadağ, E. (2024). Yükseköğretimde öğrenci bağlılığı: Kişisel ve üniversite deneyimi farklılıkları. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 14(1), 24–38. https://doi.org/10.5961/higheredusci.1282152
- Fidan, A. (2022). Uzaktan eğitim ortamlarında deneyimlenen duyguların öğrenme sürecindeki rolünün incelenmesi [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Hacettepe Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. https://openaccess.hacettepe.edu.tr/items/b99ba825-d5b2-4fcf-80f8-a99a24c30c04
- Bayrak, F. (2018). Üniversite öğrencilerinin karma öğrenme ortamındaki akademik erteleme davranışları. Ege Eğitim Dergisi, 19(2), 470–487. https://doi.org/10.12984/egeefd.370025
Yöntem kaynakları:
- Booth, A., Sutton, A., Clowes, M. ve Martyn-St James, M. (2026). Systematic approaches to a successful literature review (4. baskı). SAGE.
- Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., ... Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, Makale n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
- Yükseköğretim Kurulu. Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
- TÜBİTAK ULAKBİM. TR Dizin. https://trdizin.gov.tr
- TÜBİTAK ULAKBİM. DergiPark. https://dergipark.org.tr
